[RELACJA] I Seminarium Naukowe „Ziemianie w służbie dyplomatycznej po 1918 roku ” – 11.06.2026

I Seminarium Naukowe poświęcone Wielkopolskim przedstawicielom ziemiaństwa w służbie dyplomatycznej po 1918 roku odbyło się w czwartek 11 czerwca 2026r. w Sali Balowej Pałacu Lipskich w Lewkowie. Miejsce spotkania jest nieprzypadkowe. Lewków to siedziba rodowa Józefa Lipskiego, ziemianina z Wielkopolski, który od 1934 roku był ambasadorem RP w Berlinie. Patronat honorowy nad seminarium objął Minister Spraw Zagranicznych Radosław Sikorski.

List od Ministra MSZ Radosława Sikorskiego odczytała dr Elżbieta Kowalczyk, z Referatu Wiedzy Historycznej  Biura Zarządzania Wiedzą i Historii Dyplomacji Ministerstwa Spraw Zagranicznych. – Odbudowa polskiej dyplomacji była w tym okresie jednym z kluczowych zadań, zważywszy na sytuację naszego kraju w pierwszych latach powojennych. Polska musiała nie tylko zaistnieć na arenie międzynarodowej jako podmiot polityczny, lecz także zbudować swoja pozycję i wiarygodność (…)  W tym złożonym procesie ogromne zasługi mieli przedstawiciele ziemiaństwa, dysponujący szerokimi kontaktami zagranicznymi, wysokim poziomem wykształcenia oraz odpowiednimi zasobami finansowymi” – czytamy w liście ministra.

Profesor Marek Kornat przybliżył zebranym początki tworzenia się służby zagranicznej i wymagania stawiane przyszłym ambasadorom. – Służba zagraniczna odrodzonej Rzeczypospolitej zaczęła kształtować się pod koniec 1 wojny światowej. Jej organizacyjnym i kadrowym zalążkiem był Departament Polityczny rządów Rady Regencyjnej. Działalność Rady, kontrolowanej przez Niemcy i Austrię, była bardzo ograniczona, a władze okupacyjne wręcz wykluczały jakąkolwiek reprezentację zagraniczną władz polskich. Rada Regencyjna zdecydowała się powołać Ministerstwo Spraw Zagranicznych bez konsultacji z władzami okupacyjnymi. Nastąpiło to 26 października 1918 roku – podkreślał prof. Kornat.

Profesor Marek Kornat, wybitny historyk dyplomacji, autor biografii Józefa Lipskiego, przybliżył  postać Józefa Lipskiego – ostatniego ambasadora RP w III Rzeszy – oraz innych przedstawicieli wielkopolskiego ziemiaństwa w polskiej służbie zagranicznej.  Józef Lipski pełnił funkcję ambasadora w niezwykle trudnym okresie. Prof. Kornat nazywa jego działania „misją skazaną na niepowodzenie” z powodu agresywnej polityki Adolfa Hitlera. Józef Lipski był Wielkopolaninem, pochodził z rodziny ogromnie zasłużonej dla obrony polskości, szczególnie w południowej Wielkopolsce. Jej siedzibą od końca XVIII wieku był Lewków.

Józefowi Lipskiemu powierzono zadanie, które należało do najważniejszych w polskiej dyplomacji – został przedstawicielem naszego państwa w Berlinie. Miał wtedy 38 lat i był najmłodszym wśród polskich ambasadorów i posłów. „Józef Lipski, subtelny ambasador i waleczny żołnierz” – to tytuł kolejnego wykładu, który zaprezentował związany z Rodziną Lipskich Pan Krzysztof Jankowiak.

– Ojciec Józefa, Wojciech Lipski, był pierwszym starostą powiatu ostrowskiego w odrodzonej Polsce, tworzącym struktury polskiego państwa. Jego pradziadek, również noszący imię Wojciech, należał do grona czołowych przywódców polskiej społeczności w zaborze pruskim w pierwszej połowie XIX wieku. Był m.in. współzałożycielem polskiego gimnazjum w Ostrowie Wlkp. – szkoły, która stała się miejscem formowania polskich elit, a i dzisiaj pełni ważną funkcję w lokalnej społeczności. Matka Józefa, Zofia z Lipskich Lipska, pochodziła z innej gałęzi tej samej rodziny (oddzielonej w XVI wieku) osiadłej w polskich Inflantach, również zasłużonej w walce z zaborcą (jej ojciec zmarł wywieziony na Sybir).

Był jednym z najlepiej poinformowanych ambasadorów w ówczesnym Berlinie, nikt tak dobrze jak on nie znał wciąż zmieniających się konstelacji osobistości kierujących Trzecią Rzeszą – podkreślał prelegent.

Ambasador Józef Lipski stanowił tło do przypomnienia innych wpływowych polskich dyplomatów pochodzących z wielkopolskich rodów ziemiańskich. Dr  hab. Krzysztof Kania przedstawił sylwetkę kolejnego wielkopolskiego przedstawiciela dyplomacji EdwardaRaczyńskiego, wieloletniego ambasadora w Londynie i późniejszego Prezydentem RP na uchodźstwie. Warto zaznaczyć, że na 10 ambasadorów trzech przedstawicieli pochodziło z Wielkopolski.

Dr Krzysztof Kania objął kwerendą archiwalną zbiory dwudziestu trzech placówek w Polsce, Anglii, Austrii, Francji, Rosji i Stanach Zjednoczonych. Wśród archiwaliów główną rolę odgrywały materiały zgromadzone w Instytucie i Muzeum Polskim im. gen. Sikorskiego w Londynie, w którym to znajduje się m.in. obszerna kolekcja Edwarda Raczyńskiego, oraz zespoły przechowywane w warszawskim Archiwum Akt Nowych. Ponadto autor, dzięki aktywności swego bohatera na polu pisarskim, miał możliwość sięgnięcia do licznych tekstów samego Raczyńskiego. 

Wielkopolscy ziemianie wnosili do polskiej służby zagranicznej doskonałe wykształcenie, znajomość realiów zachodnioeuropejskich oraz wysokie standardy kultury politycznej.

Kandydatom do służby dyplomatycznej stawiano od samego początku wysokie wymagania w dziedzinie wykształcenia. Już pod koniec 1918 roku powołano w MSZ komisję kwalifikacyjną, która jako podstawowe kryterium przyjęcia do służby stawiała ukończenie prawa, akademii konsularnej lub szkoły nauk politycznych oraz dobrą znajomość przynajmniej trzech języków obcych.

Ostatni z prelegentów, Jerzy Dreger, przybliżył sylwetkę swego dalekiego krewnego Jana Szembeka, Szembek to polski dyplomata, poseł RP w Budapeszcie (1919), poseł w Brukseli (1925–1927), poseł w Bukareszcie (1927–1932), wiceminister spraw zagranicznych (1932–1939). Jak podkreślał Jerzy Dreger kopalnią wiedzy o sytuacji politycznej i ocenie tej sytuacji przez niezwykle przenikliwego i doświadczonego dyplomatę jakim był Szembek, są jego zapiski prowadzone w formie diariusza.

I seminarium towarzysza dwie wystawy czasowe zorganizowane w Muzeum w Lewkowie. Wystawa „Odrodzenie Polskiej Służby Zagranicznej 1917-1921” ze zbiorów Ministerstwa Spraw Zagranicznych od 6 marca, dostępna na piętrze Pałacu oraz Wystawa pamiątek dyplomatycznych „Upominki w świecie dyplomacji” ze zbiorów Muzeum Dyplomacji
i Uchodźstwa Polskiego dostępna od 11 czerwca do końca sierpnia w Pałacu, w Salonie Egipskim.